Schijnzelfstandigheid: wanneer is een freelancer eigenlijk werknemer?

Kort antwoordEen freelancer is schijnzelfstandig als hij op papier zelfstandig is, maar in de praktijk onder jouw gezag werkt, zoals een werknemer. Dat beoordeelt men volgens de Arbeidsrelatiewet met vier algemene criteria: wat jullie afspraken, de vrijheid om de werktijd te organiseren, de vrijheid om het werk te organiseren en de mogelijkheid van hiërarchische controle. In de bouw, bewaking, het vervoer, de schoonmaak en de land- en tuinbouw wordt je freelancer bovendien vermoed werknemer te zijn als meer dan de helft van negen wettelijke criteria vervuld is.

“Ben ik wel echt zelfstandig?” “Wat als de inspectie onze samenwerking anders bekijkt?” Die vragen krijg ik van freelancers én van ondernemers die met freelancers werken. Ze zijn terecht, want de gevolgen van schijnzelfstandigheid zijn groot, of je nu als eenmanszaak werkt of via een vennootschap. Hieronder lees je hoe het beoordeeld wordt en hoe je het risico klein houdt.

Wat is schijnzelfstandigheid?

Schijnzelfstandigheid is de situatie waarin iemand het statuut van zelfstandige heeft, maar in werkelijkheid werkt onder het gezag van een opdrachtgever. Die persoon is dan eigenlijk een werknemer, met recht op loon, vakantiegeld, de bescherming van het arbeidsrecht en de sociale zekerheid van een werknemer.

Een voorbeeld. Katrien is zelfstandig copywriter en werkt voor een reclamebureau. Ze hebben een samenwerkingsovereenkomst en Katrien factureert elke maand een vast bedrag. Maar ze werkt vijf dagen per week op het kantoor van het bureau, moet een doktersbriefje binnenbrengen als ze ziek is, mag maar een vast aantal dagen verlof nemen en heeft geen andere klanten. Op papier is Katrien zelfstandig, in de praktijk werkt ze als een werknemer. Het bureau loopt hier een groot risico.

Hoe wordt beoordeeld of iemand zelfstandig is?

De regels staan in de Arbeidsrelatiewet (programmawet van 27 december 2006, artikelen 328 tot 343). Het vertrekpunt: jullie kiezen zelf of jullie samenwerken als werkgever en werknemer of als twee zelfstandigen. Die keuze wordt gerespecteerd, op voorwaarde dat de manier waarop jullie in de praktijk werken ermee overeenstemt.

Sommige zaken zeggen op zichzelf niets. De wet noemt ze neutrale criteria: de titel van je overeenkomst, je inschrijving bij een sociaal verzekeringsfonds, in de Kruispuntbank van Ondernemingen of bij de btw, en hoe je je inkomsten aangeeft bij de belastingen. Een btw-nummer maakt iemand dus nog geen zelfstandige.

Wat wél telt, zijn de vier algemene criteria:

1. De wil van de partijen, zoals die in jullie overeenkomst staat, op voorwaarde dat de praktijk ermee klopt.
2. De vrijheid om de werktijd te organiseren. Moet iemand zich aan een vast uurrooster houden, een aantal uren presteren of afwezigheden melden en rechtvaardigen, dan wijst dat op een werknemer. Zelf je uren en je verlof kiezen, wijst op een zelfstandige.
3. De vrijheid om het werk te organiseren. Volgt iemand bevelen over specifieke taken, dan wijst dat op een werknemer. Een zelfstandige bepaalt zelf hoe hij het werk praktisch uitvoert, en kan zich laten vervangen. Algemene richtlijnen geven blijft wel mogelijk.
4. De mogelijkheid van hiërarchische controle. Het gaat om de mogelijkheid: de opdrachtgever hoeft die controle niet echt uit te oefenen.

Geen enkel criterium beslist op zich. Het is het geheel van de feiten dat bepaalt of jullie samenwerking echt een samenwerking tussen zelfstandigen is.

Wanneer wordt vermoed dat je freelancer werknemer is?

Voor enkele sectoren met een hoog risico draait de wet het om. In de bouw, de bewaking, het vervoer, de schoonmaak, de landbouw en de tuinbouw wordt vermoed dat er een arbeidsovereenkomst is als meer dan de helft van deze negen criteria vervuld is:

1. de persoon draagt geen financieel of economisch risico, bijvoorbeeld omdat hij niets eigens investeert en niet deelt in winst of verlies;
2. hij heeft geen verantwoordelijkheid of beslissingsmacht over de financiële middelen van de onderneming;
3. hij beslist niet over het aankoopbeleid;
4. hij beslist niet over het prijsbeleid (tenzij de prijzen wettelijk vastliggen);
5. er is geen resultaatsverbintenis voor het afgesproken werk;
6. hij krijgt een vaste vergoeding, ongeacht de resultaten of hoeveel hij presteert;
7. hij heeft zelf geen personeel en kan geen personeel aanwerven of zich laten vervangen;
8. hij treedt niet op als onderneming tegenover anderen, of werkt vooral voor één opdrachtgever;
9. hij werkt in ruimtes of met materiaal van de opdrachtgever.

Dat vermoeden kan je weerleggen, met alle middelen en vooral met de vier algemene criteria. Is minder dan de helft vervuld, dan wordt omgekeerd vermoed dat het om een samenwerking tussen zelfstandigen gaat. Voor sommige sectoren (zoals autobussen, wegvervoer, bewaking, bouw en land- en tuinbouw) legde de Koning bovendien eigen criteria vast, en voor werk via digitale platformen geldt sinds 1 januari 2023 een aparte lijst.

Bron: FOD Werkgelegenheid, Arbeidsrelatiewet.

Samenwerkingsovereenkomst laten opstellenWerk je met freelancers of ben je zelf freelancer? Ik stel je samenwerkingsovereenkomst op vanaf €400 en kijk mee of jullie afspraken en jullie werkwijze kloppen met een zelfstandige samenwerking. Je ontwerp krijg je binnen 2 tot 5 werkdagen. Bekijk wat erin staat

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid?

Stelt de sociale inspectie of de rechter vast dat er eigenlijk een arbeidsovereenkomst is, dan wordt je samenwerking geherkwalificeerd. Voor de opdrachtgever betekent dat:

• achterstallige socialezekerheidsbijdragen als werkgever, met terugwerkende kracht, vaak met opslagen en intresten;
• de verplichtingen van het arbeidsrecht: loon volgens het paritair comité, vakantiegeld, eindejaarspremie, een opzegtermijn bij het einde;
• mogelijke sancties, omdat schijnzelfstandigheid als sociale fraude geldt.

Ook voor de freelancer zelf verandert er veel: zijn statuut, zijn sociale bijdragen en zijn fiscale situatie worden herbekeken. Bij een herkwalificatie zijn dus allebei de partijen betrokken.

Kan je vooraf zekerheid krijgen?

Ja. Bij de FOD Sociale Zekerheid zit de Administratieve commissie ter regeling van de arbeidsrelatie. Die commissie neemt beslissingen over de vraag of een arbeidsrelatie een samenwerking tussen zelfstandigen is of een arbeidsovereenkomst. Sinds 1 januari 2023 kan ze ook adviezen geven. Zo’n advies kan één partij alleen aanvragen. Het is raadgevend en bindt dus niemand, maar het geeft je wel een duidelijk beeld vóór je een samenwerking start of verderzet.

Twijfel je over een concrete samenwerking, bijvoorbeeld een freelancer die al maanden voltijds en enkel voor jou werkt, dan is dat het moment om het te laten bekijken.

Hoe beperk je het risico in de praktijk?

Een overeenkomst waarin staat dat jullie zelfstandig samenwerken, is een goed begin, maar ze helpt enkel als de praktijk klopt. Een paar vragen om jezelf te stellen:

• Bepaalt je freelancer zelf wanneer en waar hij werkt?
• Kiest hij zelf hoe hij het werk uitvoert, en mag hij iemand anders inschakelen?
• Werkt hij ook voor andere klanten, of zou dat kunnen?
• Factureert hij per opdracht of per resultaat, en niet een vast maandbedrag?
• Gebruikt hij zijn eigen materiaal en draagt hij zelf een risico als iets misloopt?
• Moet hij geen verlof aanvragen of afwezigheden rechtvaardigen?

Hoe meer vragen je met ja beantwoordt, hoe kleiner het risico. Hoe je de samenwerking zelf goed vastlegt, lees je in werken met freelancers of onderaannemers: welke afspraken leg je vast?

Veelgestelde vragen

Is een btw-nummer voldoende om als zelfstandige te gelden?

Nee. Je inschrijving bij de btw, in de Kruispuntbank van Ondernemingen of bij een sociaal verzekeringsfonds is volgens de wet een neutraal criterium. Wat telt, is hoe jullie in de praktijk samenwerken.

Mag een freelancer voor maar één klant werken?

Dat mag, maar het is wel een aandachtspunt. Werken voor één opdrachtgever is in de risicosectoren een van de criteria voor het vermoeden van een arbeidsovereenkomst, en ook elders weegt het mee in het geheel. Hoe meer het lijkt op een vaste job, hoe groter het risico.

Wie controleert schijnzelfstandigheid?

De sociale inspectiediensten, zoals die van de RSZ, het RSVZ en de FOD Werkgelegenheid. Bij een geschil beslist uiteindelijk de arbeidsrechtbank. Vooraf kan je een beslissing of advies vragen aan de Administratieve commissie ter regeling van de arbeidsrelatie.

Beschermt een goede samenwerkingsovereenkomst me tegen schijnzelfstandigheid?

Ze helpt, omdat de wil van de partijen een van de criteria is. Maar ze beschermt je enkel als jullie ook echt zo werken. Een overeenkomst die zegt dat je freelancer vrij is, terwijl hij vaste uren draait op jouw kantoor, houdt geen stand.

Wil je zeker zijn dat je samenwerking met een freelancer juridisch klopt? Dan stel ik je samenwerkingsovereenkomst op en kijken we samen of jullie werkwijze erbij past.